در حریم حرم

قم در عکس های دوره قاجار
عکاسی پس از سه سال از زمان پیدایش، از طریق دربار قاجار به ایران راه یافت. نخستین دستگاه های عکاسی به درخواست محمد شاه قاجار از کشورهای روسیه و انگلیس به دربار ایران وارد شد. در دسامبر ۱۸۴۲ (آذر ۱۴۲۱) نیکلای پاولف، دیپلمات جوان روس، دستگاه عکس برداری پیشکس امپراطور روسیه را به تهران آورد و نخستین عکس برداری در ایران انجام شد.
شیفتگی و حمایت سلاطین قاجار به ویژه ناصرالدین شاه زمینه ساز رواج عکاسی شد. در آن سال ها علاوه بر تعدادی از خاندان سلطنتی، برخی از اروپائیان که در مشاغل گوناگون در استخدام دولت یا اغلب معلم رشته های مختلف دارالفنون بودن، عکس هایی از بناهای باستانی، اقوام، آئین ها و مراسم تهیه کردند.
از این روست که برخی پژوهشگران تاریخ عکاسی ایران، شاهزاده ملک قاسم میرزا و عده ای دیگر، ناصرالدین شاه قاجار را از آغازگر عکاسی در ایران می دانند. اعتماد السطنه درکتاب خاطراتش بارها به عکاسی توسط شاه اشاره کرده است. در آلبوم حادثه کاخ گلستان نیز عکس های بسیاری موجود است که عکس برداری آنها را ناصرالدین شاه انجام داده است. آقا رضا عکاسباشی، میرزا حسینعلی عکاسباشی، آنتوان خان سوریوگین و عبد الله قاجار از دیگر عکاسان پرکار و نامدار دوران قاجار به شمار می آیند که آثار بسیاری از ایشان در مجموعه های مختلف به یادگار مانده است. هر چند که از میان ایشان آقا رضا عکاسباشی، عبد الله میرزا قاجار و آنتوان سوریوگین که از اوایل دهه ی ۱۲۶۰، تا بعد از کودتای ۱۲۹۹ ه. ش، فعالیت کردند از دیگران سرآمدتر بودند اما امیرخان جلیل الدوله، عبد الله میرزا قاجار، میرزا حسینعلی و آقا رضا اقبال السطنه به واسطه عکس های ارزشمندی که از ابنیه و مناطق مختلف و سبک زندگی اقوام مختلف ایرانی و به ویژه قم تهیه کرده اند شاخص ترند. در این میان نباید از دست هولتسر(۱۸۳۵-۱۹۱۱) مهندس آلمانی و یکی از عکاسان پیشگام نیمه ی دوم قرن نوزدهم میلادی را فراموش کرد، او که در زمان حکومت ناصر الدین شاه به ایران آمد و نزدیک به بیست سال از عمر خود را در اصفهان گذراند و در آنجا زیست و پس از مرگش در آنجا به خاک سپرده شد. در بین آثار ارزشمند و چند عکس نیز از قم آن دوران یافت می شود اما به واقع نمی توان نام وی را هم عرض عکاسان نامبرده که جملگی جزو عکاسان دربار قاجار بوده و از قم عکس های بیشتری گرفتند به شمار آورد.
“میرزا حسینعلی عکاسباشی” عکاسی را در مدرسه دارالفنون آموخت و سپس به قصد آموختن بیشتر این رشته به اروپا رفت. پس از بازگشت لقب عکاسباشی را از شاه دریافت کرد. او از سال های ۱۲۹۴ تا ۱۳۰۷ قمری (۱۲۵۶ تا ۱۲۶۸ ش)، به عکس برداری پرداخت و در این میان و در سال ۱۳۰۵ قمری (۱۲۶۶ ش) همراه با ناصرالدین شاه به قم سفر کرد و عکس هایی از سفر شاه، اردوهای او و ابنیه شهر قم تهیه کرد.
“آقا رضا اقبال السطنه” را نخستین عکاسان حرفه ای ایران می دانند و به دلیل ملازمت با شاه و تهیه گزارش در سفرها، او لقب عکاسباشی، سپس آجودان مخصوص و بعد از آن نیز ملقب به اقبال السطنه شد. ناصرالدین شاه در کاخ گلستان ساختمانی را برای فعالیت های عکاسی از اختصاص داد. وی همچنین به مناسبت متعدد دولتی و از جمله وزارت قورخانه گمارده شد. آقا رضا در یکی از سفرهایش در سال ۱۳۰۷ قمری(۱۲۶۸ ش) از قم عکس های زیبایی تهیه کرد.
“امیرخان جلیل الدوله” که لقب سیف الدوله را از پدرش به ارث برده بود و در سال ۱۳۱۳ قمری (۱۲۷۴ ش) و در عهد مظفرالدین شاه طی سفری یک ساله به لرستان و خوزستان عکس های زیبایی از سبک زندگی مردمان آن دوره و ابنیه مناطق مختلف و از جمله قم تهیه کرد. عکس های جلیل الدوله به تاریخ سال های ۱۳۱۷ و ۱۳۱۹ قمری (۱۲۷۸ و ۱۲۸۰ ش) در آلبوم خانه کاخ گلستان ثبت شده است.
“عبد الله میرزا قاجار” اما یقینا از معرف ترین و پرکارترین عکاس های دوره ناصری است. او که فن عکاسی را در مدرسه دارالفنون و مراحل تکمیل آن را در فرانسه، وین و سالزبورگ فرا گرفت.
عبدالله قاجار در ماموریت های متعدد به مناطق مختلف ایران نظیر خراسان، قم، شهر ری، تبریز، کرمانشاه، شیراز، مازندران و….آلبوم های متنوعی را از خود به یادگار گذاشته که ارزش تاریخی آنها بی مانند است. سفر به شهر قم در سال ۱۳۰۴ هجری قمری(۱۲۶۵ هجری شمسی) همراه با سفر ری انجام شد. عبد الله قاجار در این سفر از ساختمان های جدید شهر قم عکس برداری کرده و ۸۴ قطعه از آنها در آلبوم شماره ۲۰۸ تقدیم شاه کرد که اکنون در آلبوم خانه کاخ موزه گلستان موجود است.
تردیدی نیست که این مجموعه و آثار مشابه دیگر عکاسان آن دوران( که امروزه تعدادی از آنها زینت بخش معتبرترین موزه های جهان است، جزو اسناد و گنجینه های گران بها و بی بدیل تاریخی، فرهنگی و هنری کشورمان به شمار می آید. آثاری که هر یک به نوبه خود اطلاعات ارزشمند معماری و جامعه شناختی از آن عصر را بازنمایی کرده و از دیگر سومین قابلیت ها و غنای دانش و بینش هنرمندان این مرز و بوم است.
امید است که انتشار این مجموعه که به همت و حمایت شهرداری قم و تلاش جهاد دانشگاهی واحد قم منتشر شد بتواند آغازی باشد برای شناسایی و انتشار شایسته ارزشمند. آثاری که به مثابه اسناد مصور تاریخی، یقینا باید آنها را همچو در دانه هایی گرانبها تجمیع و مراقبت کرد و در خور شانشان انتشار داد و پاس داشت.

دسته:

توضیحات

گردآوری ، تالیف و تحقیق : مجتبی آقایی سربرزه 

با همکاری : ابراهیم سلیمانی 

طراح و گرافیک : شیدا شیروانی 

مترجمان : زهرا حبیبی ، علی الهامی 

چاپ : ابیانه 

صحافی : علی 

شمارگان : ۲۰۰۰ جلد 

نوبت چاپ و تاریخ چاپ : تابستان ۱۳۹۳ 

ناشر : شهرداری کلان شهر قم 

نقد و بررسی‌ها

هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.

اولین کسی باشید که دیدگاهی می نویسد “در حریم حرم”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بالا